चालू घडामोडी – 4 नोव्हेंबर 2026

4 नोव्हेंबर 2026

केंद्रीय मंत्रिमंडळ निर्णय

अग्निवीरांसाठी नियमित सेवेचा मार्ग खुला

अग्निपथ योजनेच्या चार वर्षांनंतर मंत्रिमंडळाची मंजुरी — 25% अग्निवीर गुणवत्तेनुसार नियमित सेवेत (पूर्वीप्रमाणे).
उर्वरित 75% ना इच्छेनुसार व दलांच्या शिफारशीनुसार आणखी 2 वर्षांची सेवा; त्यानंतर निवड निकष पूर्ण करणाऱ्या सर्व अग्निवीरांना नियमित सैनिक म्हणून भरतीची संधी.
दुसऱ्या कालावधीत जास्त वेतन, वाढीव सेवा निधी व ज्येष्ठता लाभ; घोषणा — CDS जनरल एन. एस. राजा सुब्रमणी. अग्निपथ योजना सुरूच राहणार.

★ परीक्षा मुद्दा: अग्निवीर — 25% नियमित; 75% ना +2 वर्षे; नंतर सर्वांना नियमित भरती संधी.

ग्रिड-स्तरीय ऊर्जा साठवणुकीसाठी ₹14,500 कोटी VGF

कालावधी 2026-27 ते 2030-31; एकूण 92 GWh — 60 GWh पंप्ड स्टोरेज, 30 GWh बॅटरी (BESS), 2 GWh पर्यायी तंत्रज्ञान.
BESS साठी किमान 40% देशांतर्गत घटक अट; अंदाजे गुंतवणूक ₹97,600 कोटी; 2031-32 पर्यंत देशाची गरज ≈411 GWh.

★ परीक्षा मुद्दा: 92 GWh = 60 पंप्ड + 30 BESS + 2 इतर; 40% DCR.

महत्त्वपूर्ण खनिज प्रक्रियेसाठी ₹2,814 कोटींची भांडवली सहाय्य योजना

लिथियम (2 प्रकल्प, प्रत्येकी किमान 30 kt) व निकेल (2 प्रकल्प, प्रत्येकी किमान 50 kt) प्रक्रिया प्रकल्पांसाठी 30% भांडवली अनुदान; कालावधी 2026-27 ते 2030-31.
निकेल उत्पादनातून उप-उत्पादन म्हणून कोबाल्ट प्राप्ती — EV, बॅटरी, संरक्षण क्षेत्राला उपयोग.

VISTAR — सांख्यिकी व्यवस्था आधुनिकीकरणासाठी ₹4,371.10 कोटी

VISTAR = Viksit Bharat Initiative for Statistical Transformation, Analytics & Research (केंद्रीय क्षेत्र योजना, MoSPI, 2026-27 ते 2030-31).
16 व्या वित्त आयोग कालावधीत 59 सर्वेक्षणे (आधी 43), दोन नवे निर्देशांक व 8 वी आर्थिक गणना (ग्रामपंचायत/वॉर्ड स्तरापर्यंत).

★ परीक्षा मुद्दा: VISTAR — MoSPI; 59 सर्वेक्षणे; 8 वी आर्थिक गणना.

जलदगती विशेष न्यायालये (FTSC) योजना 2031 पर्यंत

बलात्कार व POCSO प्रकरणांसाठीची FTSC योजना 1 एप्रिल 2026 ते 31 मार्च 2031 पर्यंत; खर्च ₹3,788.04 कोटी (केंद्राचा वाटा निर्भया निधीतून).
न्यायालये 779 वरून 850; योजना सुरुवात — 2 ऑक्टोबर 2019; आतापर्यंत 4 लाखांहून अधिक प्रकरणे निकाली.

★ परीक्षा मुद्दा: FTSC — निर्भया निधी; 850 न्यायालये; 2019 पासून.

राष्ट्रीय घडामोडी

भारतीय वायुयान नियम 2026 — 1937 चे विमान नियम रद्द

भारतीय वायुयान अधिनियम, 2024 अंतर्गत अधिसूचित; 1 जानेवारी 2027 पासून लागू; 220 नियम, 8 प्रकरणे, 6 अनुसूची.
Aircraft Rules, 1937 ची जागा घेणार; भारतीय विमानांची राष्ट्रीयता खूण ‘VT’; 21 गुन्ह्यांसाठी 2 वर्षांपर्यंत कारावास किंवा ₹1 कोटीपर्यंत दंड.

★ परीक्षा मुद्दा: भारतीय वायुयान नियम 2026 — 1 जाने. 2027; ‘VT’.

TRAI चे ‘नेटवर्क अनुभव’ प्लॅटफॉर्म

मोबाइल व फिक्स्ड ब्रॉडबँड वेगाचे भू-स्थानिक (geospatial) डॅशबोर्ड; माहिती — TRAI चे MySpeed व MyCall ॲप्स + स्वतंत्र ड्राइव्ह टेस्ट.

राष्ट्रीय सरस मेळा — दिल्ली-NCR बाहेर प्रथमच (विजयवाडा)

ग्रामीण विकास मंत्रालय व आंध्र प्रदेश सरकारतर्फे विजयवाडा येथे पहिला राष्ट्रीय सरस मेळा (उद्घाटन — राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू, 15 ऑक्टो.) संपन्न.
≈1,500 ग्रामीण महिला उद्योजिका, ₹12.8 कोटींहून अधिक विक्री, 12 लाखांहून अधिक भेटी; DAY-NRLM — 2029 पर्यंत 6 कोटी ‘लखपती दीदी’ लक्ष्य.

महाराष्ट्र

सर्वोच्च न्यायालय — ‘दोन अपत्य’ नियमावर प्रश्नचिन्ह (अमरावती प्रकरण)

न्या. पी. एस. नरसिंहा यांच्या खंडपीठाचे निरीक्षण: एकूण प्रजनन दर (TFR) 3 वरून 1.9 वर आल्याने दोनपेक्षा जास्त अपत्ये असल्यास दंडात्मक कायदे कालबाह्य; प्रश्न मोठ्या खंडपीठाकडे वर्ग.
प्रकरण: मंगला भीमराव इंगळे वि. अपर आयुक्त, अमरावती विभाग — निवडणूक लढवण्यासाठीच्या दोन-अपत्य अटीशी संबंधित; अशी अट अनुच्छेद 21 (प्रजनन स्वायत्तता) चे उल्लंघन करते, असे न्यायालयाचे मत.
प्रतिस्थापन प्रजनन दर (Replacement rate) — 2.1.

★ परीक्षा मुद्दा: TFR 1.9 (<2.1); अनुच्छेद 21; मोठ्या खंडपीठाकडे.

ASI 2024-25 — उत्पादन GVA मध्ये महाराष्ट्रासह 5 राज्यांचा 54%+ वाटा

MoSPI च्या वार्षिक उद्योग सर्वेक्षण (ASI) 2024-25 नुसार उत्पादन क्षेत्राच्या GVA मध्ये 9.28% वाढ; कारखाने 3.45% व रोजगार 7.57% वाढ.
महाराष्ट्र, गुजरात, तमिळनाडू, कर्नाटक, उत्तर प्रदेश — मिळून देशाच्या उत्पादन GVA च्या 54% पेक्षा जास्त.

★ परीक्षा मुद्दा: ASI — उत्पादन GVA 9.28% वाढ; महाराष्ट्र प्रमुख 5 राज्यांत.

अर्थव्यवस्था व बँकिंग

रेल्वे मालवाहतूक — ऑक्टोबरमध्ये विक्रमी 145.07 MT

भारतीय रेल्वेची ऑक्टोबर 2026 मधील मालवाहतूक 145.07 दशलक्ष टन — ऑक्टोबर महिन्यातील आजवरची सर्वाधिक (8.32% वाढ); सर्वाधिक वाढ — अन्नधान्य (26.3%).
ऑक्टोबरमध्ये प्रवासी — 64.72 कोटी.

CCI ची मंजुरी — कोटक महिंद्रा बँक घेणार ड्यूश बँकेचा भारतीय रिटेल व्यवसाय

स्पर्धा आयोगाने (CCI) कोटक महिंद्रा बँकेला Deutsche Bank AG च्या भारतातील रिटेल, प्रायव्हेट बँकिंग व वेल्थ मॅनेजमेंट व्यवसायाच्या संपादनास मंजुरी दिली (slump sale तत्त्व).

जयपूर — वाणिज्य मंत्रालयाची सर्व कार्यालये एकाच ठिकाणी असणारे पहिले शहर

पीयूष गोयल यांच्या हस्ते जयपूरमध्ये वाणिज्य भवन व उद्योग भवन; सेवांचे डिजिटायझेशन 31 मार्च 2027 पर्यंत; 1 एप्रिल 2027 पासून कार्यालयात प्रत्यक्ष जाण्याची गरज नसावी हे उद्दिष्ट.

विज्ञान, पर्यावरण व तंत्रज्ञान

2028 पर्यंत 6,000 मीटर खोल समुद्रात पहिली मानवी मोहीम

डॉ. जितेंद्र सिंह (IPRD-2026): समुद्रयान मोहिमेतील ‘मत्स्य-6000’ पाणबुडी तीन ‘ॲक्वानॉट्स’ना 5,000–6,000 मी. खोलीपर्यंत नेणार; डीप ओशन मिशन.
₹1 लाख कोटींचा RDI निधी; 2047 पर्यंत 100 GW अणुऊर्जा लक्ष्य.

★ परीक्षा मुद्दा: मत्स्य-6000 — समुद्रयान; 3 ॲक्वानॉट्स; 2028.

JNCASR — 6G साठी 100 Gbit/s टेराहर्ट्झ सिलिकॉन चिप

JNCASR, बेंगळुरू च्या संशोधकांनी टोपोलॉजिकल फोटोनिक्स वापरून सिलिकॉन चिपवर 100 Gbit/s टेराहर्ट्झ डेटा प्रसारण दाखवले — भविष्यातील 6G साठी उपयुक्त.

I-OECM मार्गदर्शक तत्त्वे 2026 — CBD COP-17, येरेवान

पर्यावरणमंत्री भूपेंद्र यादव यांनी येरेवान (आर्मेनिया) येथील जैवविविधता करार (CBD) COP-17 मध्ये I-OECM (Other Effective area-based Conservation Measures) मार्गदर्शक तत्त्वे प्रकाशित केली; तयारी — MoEFCC व राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण.
GEF-8 प्रकल्प (60.79 दशलक्ष डॉलर) — सध्याच्या ≈27% संरक्षित क्षेत्राव्यतिरिक्त आणखी 3% क्षेत्र संवर्धनाखाली आणण्याचे उद्दिष्ट.

★ परीक्षा मुद्दा: CBD COP-17 — येरेवान; I-OECM.

INCOIS — सागरी उष्णतेच्या लाटेचा इशारा

पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयांतर्गत INCOIS (हैदराबाद) ने अरबी समुद्र, हिंदी महासागर व बंगालच्या उपसागरात सागरी उष्णतेची लाट (Marine Heat Wave) चा इशारा दिला; पूर्व व पश्चिम किनाऱ्यांसाठी स्वेल सर्ज इशारा — प्रवाळ परिसंस्थेला धोका.

आंतरराष्ट्रीय संबंध

परराष्ट्र सचिव विक्रम मिस्री नेपाळ दौऱ्यावर (4–5 नोव्हें.)

नेपाळमध्ये पंतप्रधान बालेंद्र शाह यांचे सरकार (मार्च 2026) आल्यानंतरचा भारताचा पहिला उच्चस्तरीय दौरा — काठमांडू.

भारत–कॅनडा पहिला संरक्षण संवाद

पहिला भारत–कॅनडा संरक्षण संवाद दूरदृश्य पद्धतीने (3 नोव्हें.; घोषणा 4 नोव्हें.); प्रमुख क्षेत्र — संरक्षण औद्योगिक सहकार्य; आधार — मोदी व कॅनडाचे PM मार्क कार्नी यांचे 2 मार्च 2026 चे संयुक्त निवेदन.

भारत–पोलंड व्यापार — जितिन प्रसाद वॉर्सा दौऱ्यावर

वाणिज्य राज्यमंत्री जितिन प्रसाद यांच्या नेतृत्वाखाली 12 भारतीय कंपन्यांचे शिष्टमंडळ पोलंडमध्ये — उदयोन्मुख तंत्रज्ञान सहकार्य; भारत–EU FTA च्या पार्श्वभूमीवर.

अमेरिकी मध्यावधी निवडणुका — डेमोक्रॅट्सना प्रतिनिधिगृहात बहुमत

3 नोव्हेंबरच्या मध्यावधी (midterm) निवडणुकीत डेमोक्रॅटिक पक्षाने प्रतिनिधिगृह (House) जिंकले (CNN/CNBC अंदाज) — अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यासाठी धक्का.

क्रीडा

आशियाई चॅम्पियन्स ट्रॉफी — भारत अंतिम फेरीत (8-1 वि. कोरिया)

मोहाली येथील उपांत्य सामन्यात भारताचा दक्षिण कोरियावर 8-1 विजय; शिलानंद लाक्रा व दिलप्रीत सिंग — प्रत्येकी 2 गोल; कर्णधार हरमनप्रीत सिंग.
अंतिम सामना — भारत वि. जपान.

★ परीक्षा मुद्दा: ACT — अंतिम: भारत वि. जपान.

भारत वि. न्यूझीलंड पहिली वनडे — भारताचा 5 गडी राखून विजय

ऑकलंड येथे पावसामुळे कमी षटकांच्या सामन्यात भारत विजयी; विराट कोहली — 74 धावा (5 नोव्हें. 38 वा वाढदिवस); वेगवान गोलंदाज गुरनूर ब्रार प्रभावी.

झटपट उजळणी

मुद्दा	उत्तर
अग्निवीर	25% नियमित; 75% ना +2 वर्षे; नंतर सर्वांना संधी
ऊर्जा साठवण VGF	₹14,500 कोटी; 92 GWh; 40% DCR
खनिज प्रक्रिया योजना	₹2,814 कोटी; लिथियम व निकेल; 30% अनुदान
VISTAR	₹4,371.10 कोटी; 8 वी आर्थिक गणना
FTSC	₹3,788.04 कोटी; 850 न्यायालये; 2031 पर्यंत
भारतीय वायुयान नियम 2026	1 जाने. 2027; Aircraft Rules 1937 रद्द
TFR (SC निरीक्षण)	3 → 1.9; प्रतिस्थापन दर 2.1
CBD COP-17	येरेवान, आर्मेनिया
मत्स्य-6000	समुद्रयान; 2028 पर्यंत 6,000 मी.
ACT हॉकी अंतिम	भारत वि. जपान

संदर्भ

आधार: PIB, ISRO, आकाशवाणी (newsonair), The Hindu, Indian Express, India Today. प्रश्न स्वतंत्रपणे रचलेले आहेत.